بسم الله الرحمن الرحيم -به نام خداى رحمان و رحيم.

به نام خداوندى که دارنده رحمتى همگانى و بخشنده رحمتى هميشگى است.

اين جمله، سرآغاز همه سوره‏هاى قرآن، سرآغاز نماز، سرآغاز همه کارها و فعاليتهاى يک مسلمان است.يعنى شروع همه کارها فقط به نام خداست، همه چيز انسان، آغاز زندگى‏اش و تمامى جلوه‏هاى زنده بودنش به نام خداست.مسلمان به نام خدا روزش را شروع مى‏کند و به نام او بر تلاش روزانه خود نقطه پايان مى‏گذارد.با ياد او به بستر مى‏رود و با استعانت او سر از بستر برمى‏دارد و فعاليت روزانه خود را از سر مى‏گيرد و سرانجام با نام او و ياد او چشم از اين جهان برمى‏گيرد و رهسپار سراى جاويدان مى‏شود.

الحمد لله رب العالمين -ستايش و سپاس مخصوص خداست که مدبر جهانيان و جهانهاست.

همه ستايشها و سپاسها مخصوص اوست، چون همه عظمتها از آن او و همه رحمتها از سوى اوست.او مجمع همه‏خصلتهاى ستوده است و همه نيکيها و نيکوکاريها از سرچشمه وجود اوست.پس ستايش او ستايش نيکى و نيکوکارى است و جهت دهنده به همه کوششهايى که به هواى نيکى و نيکوکارى انجام مى‏گيرد.

هر کس در خود چيزى از خصلتها و رفتارهاى قابل ستايش مى‏بيند بايد آن را از فيض رحمت و لطف خدا بداند، زيرا خداست که در انسان، مايه‏هاى نيکى را به کار برده و ذات و سرشت او را آماده و جويا و پذيراى نيکى و فضيلت‏ساخته و به او قدرت تصميم-که ابزار ديگرى است در راه نيکو شدن و نيکويى کردن-بخشيده است.

اين بينش راه خودبينى و خودشگفتى را بر انسان مى‏بندد همچنان که از بى‏مصرف گذاردن يا بيهوده مصرف کردن خصلتهاى نيک و توانهاى نيکى آفرين در وجود آدمى جلوگيرى مى‏کند.

در عبارت رب العالمين (پروردگار و مدبر جهانيان و جهانها) هم وجود عوالم و جهانهاى ديگر و هم خويشاوندى و پيوستگى اين همه باهم احساس مى‏شود.نمازگزار در مى‏يابد که بجز اين عالم و در ماوراى نظرگاه تنگ و محدود او و پشت اين حصارى که او براى زندگى خود فرض کرده، گيتيها و گردونها و عالمها و جهانهاى ديگر هست و خداى او خداوندگار سراسر اين پهنه عظيم است.اين احساس، تنگ نظريها و کوته‏بينيها را در او از بين مى‏برد، به او جرئت و حس تکاپو مى‏بخشد، از عبوديت‏خدا احساس غرورى در او پديد مى‏آورد و در بندگى خدا عظمت و شکوهى عجيب بدومى‏نماياند.

از سوى ديگر مى‏بيند که همه موجودات، انسانها و حيوانات و گياهان و جمادات و آسمانها و عوالم بيشمار هستى، بندگان خدايند و رب و مدبر و پروردگار اين همه، اوست.مى‏فهمد که خداى او تنها خداى نژاد او يا ملت او يا خداى انسانها نيست، خداى آن مورچه خرد و آن گياه ضعيف نيز هست، خداى آسمانها و کهکشانها و اخترها نيز هست. با درک اين حقيقت احساس مى‏کند که تنها نيست، مى‏فهمد که با تمام ذرات عالم و با تمام موجودات ريز و درشت‏خويشاوند است، با همه انسانها پيوسته و مرتبط است. همگان برادران و همسفران اويند و اين کاروان عظيم يکسره راهى يک هدف و در رکت‏به سوى يک جهت است.

اين رابطه و پيوستگى او را نسبت‏به همه موجودات مکلف و متعهد مى‏سازد.نسبت‏به انسانها تعهد هدايت و کمک، و نسبت‏به ديگر موجودات تعهد شناختن و در راه درست و مناسب با هدف آفرينششان به کار افکندن.

الرحمن الرحيم -خداى رحمان و رحيم.

رحمت عام او-به صورت نيروهاى پديدآورنده و قوانين حياتبخش و انرژيهاى ادامه دهنده-بر سر همه موجودات گسترده است و همه چيز و همه کس تا دم مرگ و نابودى از اين رحمت‏برخوردار است (رحمان) .و از سويى، رحمت اختصاصى‏اش، رحمت هدايت و اعانتش، و رحمت پاداش و عطوفتش بندگان‏شايسته و انسانهاى صالح را شامل مى‏شود. اين رحمت از همين نشاة، مانند خط روشنى در مد وجود اين موجودات ارزنده و شريف تا مرگ و از پس مرگ تا رستاخيز و تا سرمنزل نهايى وجود انسان با آنها هست (رحيم) .پس خدا بخشنده رحمتى همگانى و موقت، و رحمتى هميشگى و اختصاصى است.

ياد کردن از صفت رحمت پروردگار در ديباچه قرآن و در آغاز نماز و در آغاز هر سوره نشانه آن است که مهر و رافت پروردگار، نمايانترين صفت او در عرصه آفرينش و وجود است و برخلاف قهر و نقمت او که مخصوص است‏به معاندان و لجوجان و مفسدان و تبهکاران، رحمت او شامل و همه‏گستر و همه‏گير مى‏باشد ⁽¹⁾ .

مالک يوم الدين -خدايى که مالک و صاحب اختيار روز جزاست.

روز جزا، روز پايان و فرجام و عاقبت است.همه تلاش براى عاقبت مى‏کنند.مادى بى‏خدا و خداپرست در اين شريکند که هر دو در راه فرجام و عاقبت‏به تکاپويند.تفاوت در اين است که هر يک عاقبت را به نوعى فهميده‏اند.

مادى، عاقبتش ساعتى ديگر، روزى و سالى و چند سالى ديگر، پيرى و فرسودگى و سالخوردگى است، اما خداپرست ديدش‏وسيع و مد نگاهش بسى از اين دورتر است.از نظر او دنيا بسته و محدود و حصاردار نيست.جهان او وسيع و آينده‏اى نامحدود است و اين مستلزم اميدى بى‏پايان و تلاشى خستگى‏ناپذير است.کسى که مرگ را موجب قطع اميد نداند و انتظار پاداش و نتيجه کار را با مردن از دست ندهد، مى‏تواند تا آخرين لحظه زندگى نيز با همان شور و تحرک آغاز کار به عمل و تلاش خداپسند خود ادامه دهد.

يادآورى اينکه در هنگامه رستاخيز و جزا مالک و صاحب اختيار خداست‏به نمازگزار توان جهت‏گيرى درست مى‏بخشد، به اعمال و تلاشهاى او جهت و سمت‏خدايى مى‏دهد.زندگى و همه جلوه‏هاى زنده بودنش براى خدا و در راه خدا مى‏شود، همه چيز و همه کار او در راه تکامل و تعالى بشريت-که تنها راه خداپسند است-به کار مى‏افتد.از سوى ديگر تکيه بر پندارهاى بيهوده و اميدهاى بى‏اساس را از او باز مى‏گيرد و اميد راستين به عمل را در او تقويت مى‏کند.اگر در اين نشاة، رويه‏ها و نظامهاى غلط و منحرف کننده به سست عنصران و فرصت‏طلبان اجازه داده است که با لاف و ريا و دروغ و فن و فريب، سامانى براى خود فراهم آورند و بى‏عمل و بى‏تلاش، پاداش عمل و تلاش را غاصبانه تصرف کنند، در آن نشاة و آن عالم که همه کاره و سررشته‏دار همه امور، خداى دانا و عادل است دغلکارى و فريب ممکن نيست و کس را بى‏عمل مجال بهره و پاداش دست نخواهد داد.

در اينجا نيمه اول از سوره حمد که متضمن ستايش پروردگار جهانهاو جهانيان، و ذکر برخى از مهمترين صفات خدا بود سپرى شد.نيمه دوم که مشتمل بر اظهار عبوديت و طلب هدايت است‏به برخى از مهمترين خطوط اصلى ايدئولوژى اسلام اشاراتى رسا مى‏کند.

اياک نعبد-فقط تو را عبوديت مى‏کنيم.

يعنى همه وجود ما و تمامى مقدورات جسمى و روانى و فکرى ما در اختيار خدا و در جهت فرمان او و براى اوست.

نمازگزار با اين جمله، بند عبوديت غير خدا را از دست و پا و گردن خود مى‏گسلد، و داعيه‏هاى خداوندگارى را رد مى‏کند، مدعيان ربوبيت را-که در طول تاريخ همواره عامل طبقه‏بندى جامعه‏ها بوده و اکثريت‏بشر را در زنجير عبوديت و استضعاف، اسير و مقيد مى‏داشته‏اند-نفى مى‏کند.خود را و همه مؤمنان به خدا را از مرز اطاعت و فرمانبرى هر کس جز خدا و هر نظامى جز نظام الهى فراتر مى‏برد.خلاصه با پذيرش بندگى خدا، بندگى بندگان را به دور مى‏ريزد و از اين طريق خود را در سلک موحدان واقعى قرار مى‏دهد.

اعتراف و قبول اينکه عبوديت منحصرا بايد در برابر خدا و براى خدا باشد يکى از مهمترين اصول فکرى و عملى اسلام و همه آيين‏هاى الهى است که از آن تعبير مى‏شود به‏«الوهيت انحصارى خدا».يعنى اينکه فقط خداست که مى‏بايد اله (معبود) باشد و هيچکس جز خدا عبادت و عبوديت نشود.هميشه کسانى بوده‏اند که اين حقيقت را درست نفهميده‏اند و از آن برداشتهاى غلط و محدودى کرده‏اند و از اين رو ناآگاهانه به عبوديت غير خدا دچار شده‏اند.آنان گمان برده‏اند که‏«عبادت خدا»تنها به معناى تقديس و نيايش اوست و چون فقط درگاه خدا را نماز و-نيايش مى‏برده‏اند مطمئن مى‏شده‏اند که جز خدا را«عبادت‏»نمى‏کنند.

آگاهى از معناى گسترده عبادت در اصطلاح قرآن و حديث‏بى‏پايگى اين پندار را روشن مى‏کند.عبادت در اصطلاح قرآن و حديث تعبيرى است از:اطاعت و تسليم و انقياد مطلق در برابر فرمان و قانون و نظامى که از سوى هر مقام و قدرتى به انسان ارائه و بر او تحميل شود، خواه اين انقياد و اطاعت‏با حس تقديس و نيايش همراه باشد و خواه نباشد.

بنابراين، همه کسانى که نظامها و قانونها و فرمانهاى هر قدرت غير الهى را از سر طوع و تسليم پذيرا مى‏شوند عابدان و بندگان آن نظامها و پديدآورندگان آن مى‏باشند.اگر با اين حال جايى براى مقررات الهى نيز باز گذارده و در بخشى و منطقه‏اى از زندگى فردى و اجتماعى به قانون و فرمان خدا عمل کنند«مشرک‏» (کسى که با خدا کس ديگر را نيز عبادت مى‏کند) خواهند بود و اگر همين بخش و منطقه را نيز به خدا ندهند«کافر» (کسى که حقيقت نمايان و درخشان وجود خدا را نديده مى‏گيرد و اعتقادا يا عملا آن را انکار مى‏کند) مى‏باشند.

با اطلاع از اين شناخت اسلامى به آسانى مى‏توان دريافت‏که اديان الهى که نخستين شعار دعوت خود را کلمه‏«لا اله الا الله‏» ⁽²⁾ (هيچ معبودى جز خدا نيست) قرار مى‏داده‏اند، چه مى‏گفته و چه مى‏خواسته و با چه و که طرف مى‏شده‏اند.

اين حقيقت-حقيقت معناى عبادت-در مدارک اسلامى، در قرآن و حديث، چندان متواتر و روشن است که براى تدبر کنندگان و هوشمندان جاى کمترين ترديدى باقى نمى‏گذارد.براى نمونه به ارائه دو آيه از قرآن و يک حديث از قول امام صادق عليه السلام، بسنده مى‏کنيم.

اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون الله و المسيح بن مريم و ما امروا الا ليعبدوا الها واحدا لا اله الا هو.. ⁽³⁾

عالمان و زاهدان کيش خود را-و نه الله را-به خداوندگارى و صاحب اختيارى پذيرفتند با آنکه موظف بودند فقط خداى يگانه را عبوديت کنند.

و الذين اجتنبوا الطاغوت ان يعبدوها و انابوا الى الله لهم البشرى. ⁽⁴⁾

و کسانى که از عبوديت طاغوت (سلطه‏هاى غير الهى) اجتناب ورزيده به خدا بازگشتند، بشارت باد ايشان را.روى ابو بصير عن ابى عبد الله عليه السلام انه قال.انتم هم، و من اطاع جبارا فقد عبده. ⁽⁵⁾

ابو بصير از امام صادق عليه السلام روايت کرده است که آن حضرت (خطاب به شيعيان راستين زمان خود) فرمود:شما هستيد آنان که از عبادت طاغوت سر باز زده‏اند، و هر آن کس که ستمگرى را فرمان برد، او را عبادت کرده است.

و اياک نستعين-و فقط از تو مدد مى‏خواهيم.

از رقيبان تو و از مدعيان الوهيت، توقع هيچ‏گونه يارى و کمک نداريم.آنان به همان علت که زير بار الوهيت‏خدا نرفته‏اند، به بندگان و پويندگان راه خدا نيز کمکى نخواهند کرد.راه خدا راه پيامبران خداست، پويشى است در جهت‏حق و عدل و برادرى و همبستگى و همزيستى ميان همه افراد بشر و ارزش دادن به انسان و نفى تبعيضها و ستمها و نابرابريها.رقيبان خدا و مدعيان خداوندگارى که شالوده حيات ننگين و برخوردارى‏هاى غاصبانه خود را بر نابود کردن همه اين ارزشهاى اصيل نهاده‏اند، چگونه ممکن است‏بندگان خدا را يارى و مدد دهند؟آنان با بندگان خدا جنگى آشتى‏ناپذير و قهرى بى‏امان دارند.پس فقط از خدا مدد مى‏جوييم، از نيروى هوشمندى و اراده‏اى که در ما نهاده، از ابزارها و اسبابى که براى زنده بودن و زندگى کردن به ما داده، ازسنتها و قانونهاى طبيعى و تاريخى‏اش که چون شناخته شوند راهگشاى انديشه و عمل مى‏توانند شد، و از همه فرآورده‏هاى قدرتش که سپاهيان مقتدر او هستند و در خدمت‏بشرند.

اهدنا الصراط المستقيم-ما را به راه راست هدايت کن.

اگر آدمى نيازى برتر و حياتى‏تر از«هدايت‏»مى‏داشت، بى‏شک آن نياز در سوره حمد-که ديباچه قرآن و بخش مهم نماز است-به زبان دعا، ذکر مى‏شد و از خدا درخواست مى‏شد.

از طريق هدايت الهى است که عقل و تجربه در جريان درست و سودمند و راهگشا قرار مى‏گيرد و بدون آن است که همين عقل و تجربه به چراغى در دست راهزنى يا تيغى در کف ديوانه‏اى بدل مى‏گردد.

راه راست همان برنامه فطرى است، برنامه‏اى که بر اساس برآوردى صحيح از نيازها و کمبودها و امکانات و مقدورات طبيعى انسان براى او در نظر گرفته شده است. راهى است که پيامبران خدا به روى مردم گشوده‏اند و خود اولين پويندگان و پيشاهنگان آنند.راهى است که چون بشر در آن قرار گيرد، همچون آبى که در بسترى هموار و مستقيم جارى باشد، خود به خود و بى‏دخالت هيچ قدرت‏نمايى و زور به سوى سرمنزل خويش که همان درياى بى‏کران تعالى انسانى است پيش مى‏رود.برنامه‏اى است که اگر در قالب يک‏«نظام اجتماعى‏»در زندگى انسانها پياده شود و عينيت‏يابد براى آنان رفاه و امن و آزادى و تعاون و تکافل و محبت‏و برادرى به ارمغان مى‏آورد و به همه شوربختيهاى ديرين بشريت پايان مى‏دهد.

ليکن اين راه و اين برنامه چيست؟همه کس در اين بازار آشفته مدعى است و هر گروهى، گروههاى ديگر را بر خطا مى‏داند.بايد به اشاره‏اى فراخور اين ديباچه کوتاه، راه راست از نگاه قرآن، مشخص شود.

صراط الذين انعمت عليهم-راه آنان که مورد انعام خود قرارشان دادى.

چه کسانى مورد انعام خدا قرار گرفته‏اند و نعمت‏خدا به ايشان داده شده است؟ترديد نمى‏توان داشت که منظور نعمت مال و مقام و عشرت مادى نيست که برجسته‏ترين دارندگانش همواره درنده‏ترين دشمنان خدا و خلق بوده‏اند.بلکه منظور نعمتى فراتر از اين بازيچه‏هاست.نعمت، لطف و عنايت و هدايت‏خداست.نعمت‏بازشناختن ارزش واقعى خويشتن و بازيافتن خويشتن است.در جاى ديگرى از قرآن، برخورداران از اين نعمت معرفى شده‏اند.

و من يطع الله و الرسول فاولئک مع الذين انعم الله عليهم من النبيين و الصديقين و الشهداء و الصالحين... ⁽⁶⁾

کسانى که از خدا و پيامبر فرمان مى‏برند در کنار کسانى‏مى‏باشند که خدا به آنان نعمت ارزانى داشته است، يعنى پيامبران، صديقان ⁽⁷⁾ ، شهيدان و شايستگان...

پس نمازگزار در اين جمله از خدا درخواست مى‏کند که او را به راه پيامبران و صديقان و شهيدان و صالحان هدايت کند و اين خطى روشن است در تاريخ.راهى است نمايان، با هدفى معين، و با پويندگانى معروف و معلوم.

در برابر آن خط ديگرى هست که آن نيز مشخص و داراى رهروانى شناخته شده است.با يادآورى آن راه و پويندگانش نمازگزار به خود نهيب مى‏زند که در آن گام ننهد و به آن سمت کشانيده نشود و اين را در ادامه دعاى پيشين چنين بيان مى‏کند.

غير المغضوب عليهم-نه راه کسانى که مورد خشم[تو]واقع شده‏اند.

چه کسانى مورد خشم خدايند؟آنان که در جهت مقابل راه خدا، به راهى ديگر گام نهاده‏اند و انبوه خلق بى‏خبر و بى‏اراده و سست عنصر يا باخبر و با اراده ولى ست‏بسته و اسير را نيز با خود بدان سو کشانيده‏اند.کسانى که در طول تاريخ سررشته کار و بار انسانها را به قهر و جبروت يا به رنگ و فريب در دست گرفته‏اند واز آنان موجوداتى بى‏اختيار و آلت فعل و دنباله‏رو (مستضعف) ساخته‏اند.کسانى که از راه تحميق انسانها و تحميل بر آنها، مجال عشرتهاى پليد و رذيلانه خود را فراهم آورده‏اند.به بيان ديگر آن کسانى مورد خشم خدايند که راه باطل را، نه از سر جهالت و بى‏خبرى، بل از روى عناد و خودپرستى و خودکامگى پيموده‏اند.

در واقعيت تاريخ، اين گروه را طبقات عاليه و قدرتمندان دنيوى-که همواره هدفهاى دينى بر فلسفه وجود آنان خط بطلان مى‏کشيده و اولين قدم متعرضانه را به سوى ايشان برمى‏داشته است-تشکيل مى‏داده‏اند.بجز اين دو گروه-گروه هدايت‏يافتگان و گروه غضب‏شدگان-دسته سومى نيز هست که راه آن نيز در نهايت‏به همان نقطه‏اى مى‏رسد که راه مغضوبان ختم مى‏شود. ⁽⁸⁾ جمله بعد به اين دسته از مردم اشاره مى‏کند:

و لا الضالين-و نه راه گمشدگان و گمراهان.

آنان که از سر بى‏خبرى و ناآگاهى، و به تبعيت از پيشوايان گمراه‏ساز، در راهى غير از راه خدا و حقيقت روانه شده‏اند و حال آنکه گمان مى‏کردند در راه درست و راست گام مى‏زنند، اما به درستى که در بيراهه‏اى خطرناک و به سوى عاقبتى تلخ قدم‏برمى‏داشته‏اند.

اين گروه را نيز در تاريخ به وضوح مى‏توان ديد:همه کسانى که در نظامهاى جاهلى، چشم بسته و سر بزير، دنباله‏رو خواست و اراده آن پيشوايان بوده‏اند و به سود آنان مناديان حق و عدل و پيام‏آوران آيين خدا را تخطئه کرده‏اند و حتى گاه رو در روى آنان ايستاده‏اند، و حتى يک لحظه نيز به خود اجازه نداده‏اند که در اين موضع نابخردانه تجديد نظرى کنند.

اين موضع را از اين نظر نابخردانه مى‏ناميم که يکسر به سود طبقات بالا و به زيان خود اين گمرهان است.و به عکس، دعوت پيامبران که ريشه‏کن ساز حيثيت و هستى گروه مغضوبان مى‏باشد طبعا به سود طبقات محروم و مستضعف و از جمله همين تحميق شدگان گمراه است.

نمازگزار با يادآورى و تذکار اين دو روش و منش (روش مغضوبان و گمراهان) در خود، حالت‏حساسيت و دقت و مراقبتى نسبت‏به راهى که بايد پيمود و موضعى که در برابر صلاى نجاتبخش پيامبران بايد گرفت پديد مى‏آورد.و آن گاه اگر در سلوک زندگى خود نشانه‏اى از رشد و راهيابى ديد بار ديگر به شکرانه نعمت‏بزرگ، زبان به شکر و ستايش خدا مى‏گشايد و مى‏گويد:الحمد لله رب العالمين ⁽⁹⁾

و بدين‏گونه بخش مهمى از نماز را به پايان مى‏برد.

اين سرآغاز قرآن بود که خوانده شد (فاتحه الکتاب) .

ديباچه قرآن-مانند ديباچه هر کتابى-نشاندهنده طرحى کلى از مجموعه معارف اين کتاب است.همان‏طور که نماز، خلاصه‏اى و تصوير کوچکى است از اسلام و بسيارى از جوانب و نقاط برجسته ايدئولوژى اسلام، که به اشاره‏اى در آن بازگو شده است. فاتحه الکتاب نيز فهرست گونه‏اى است از نقاط برجسته و خطوط اصلى معارف قرآن و مشتمل است‏بر خلاصه‏اى از راهنماييهاى مهم آن.بدين قرار:

جهانيان و جهانها، واحدى پيوسته‏اند و يکسره از آن خدا:رب العالمين،

همه چيز و همه کس مورد مهر و عطوفت‏خداست و مؤمنان مورد رحمت و لطف ويژه اويند: الرحمن الرحيم،

زندگى انسان پس از اين جهان همچنان متداوم و مستمر است و حاکميت مطلق در آن نشاة از آن خداست:مالک يوم الدين، انسان بايد از بند عبوديت غير خدا برهد و در سايه تدبير خدا، با ويژگيهاى انسانى و در راه انسانيت، آزادانه و با اختيار زيست کند:اياک نعبدو،

بايد برنامه سعادت آفرين راه راست زندگى را از خدا بخواهد و بستاند:اهدنا الصراط المستقيم،

بايد جبهه دشمنان و دوستان و موضع هر کدام و انگيزه‏هايشان را بشناسد و در برابر هر جبهه موضع فراخور ايمان خويش انتخاب کند:صراط الذين.

،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،

پس از پايان اين نيايش آموزنده و پر محتوا، نمازگزار بايد يک سوره کامل از قرآن را تلاوت کند.

اين کار، بخشى از قرآن را که وى آزادانه و به دلخواه انتخاب کرده، در ياد او زنده مى‏کند، يعنى فصل ديگرى از معارف اسلامى را پيش روى او مى‏گشايد.

فريضه تلاوت قرآن در نماز-چنانکه امام على بن موسى عليه السلام در حديثى به فضل بن شاذان فرموده است-قرآن را از متروک شدن و نافهميده ماندن به در مى‏آورد در خاطره‏ها و ذهنها حاضر مى‏سازد. ⁽¹⁾

در اين گفتار، ما به ترجمه سوره توحيد-که به طور معمول در نمازها تلاوت مى‏شود-بسنده مى‏کنيم.

بسم الله الرحمن الرحيم-به نام خداى رحمان و رحيم.

قل.بگو. (اى پيامبر) خود بدان و به ديگران نيز، همچون پيامى بايسته، برسان که:

هو الله احد-اوست‏خداى يکتا. ⁽²⁾

مانند خدايانى که عقايد تحريف شده اديان معرفى مى‏کنند شريک و رقيب و هماورد ندارد. پس صحنه آفرينش ميدان تنازع و پيکار خدايان نيست.بلکه همه سنتها و قوانين عالم ناشى از يک اراده و يک قدرت است و به همين دليل است که در جهان آفرينش نظم و هماهنگى و يکنواختى برقرار است و قوانين و تحولات و حرکات طبيعى عالم همه به يک سو و در يک جهت در عمل و حرکت‏اند.و در اين ميان فقط انسان است که چون از«اراده‏»و«اختيار»و قدرت تصميمگيرى برخوردارش ساخته‏اند، مى‏تواند از اين نظم کلى سرپيچى نمايد و چون سازى ناهماهنگ، نغمه‏اى جدا بنوازد.و نيز مى‏تواند يکسره بر طبق اين قوانين، زندگى خود را بسازد.

الله الصمد-خدا از همه رو بى‏نياز است (از همه چيز و همه کس) .

يعنى خدايى که من در برابر او به کرنش و تعظيم و ستايش برخاسته‏ام، همچون خدايان پندارى نيست که پديد آمدنش، ادامه حياتش، و توان بودن و زيستنش به کمک و مراقبت و رعايت کسى نيازمند باشد.آن چنان خدايى شايسته تکريم و تعظيم انسان‏نيست، زيرا که خود موجودى است در طراز انسان يا فروتر از آن.انسان، اين موجود عظيم و ژرف، تعظيم و ستايش و عبوديتش فقط در برابر قدرتى مى‏سزد که به هيچ وجودى و هيچ عنصرى کمترين نيازى نداشته باشد و بودن و قدرتمند بودن و هميشه بودنش از ذات او مايه گرفته باشد.

لم يلد-نزاده و فرزند نياورده است.

آن نيست که در پندارها و خرافه‏هاى اديان تحريف شده و عقايد شرک‏آميز، معرفى مى‏کنند. خداى پندارى مسيحيان و مشرکان نيست که فرزند يا فرزندانى داشته باشد.او آفريننده و پديدآورنده همه چيز و همه کس است و نه پدر آنان.و همه آنان که در آسمانها و در زمين زندگى مى‏کنند، بندگان اويند و نه فرزندان او.

و همين نسبت‏«بندگى و ربوبيت‏»ميان انسان و خداست که بندگان واقعى خدا را از بندگى هر چيز و هر کس بجز خدا باز مى‏دارد، زيرا بنده دو ارباب نمى‏توان بود.

آنان که خدا را پدر مهربان خلايق و انسانها را فرزندان او پنداشته‏اند و نسبت‏«بندگى و ربوبيت‏»ميان خدا و خلق را شايسته انسان و مقام او و کرامت او ندانسته‏اند در حقيقت راه را براى بندگى غير خدا گشوده‏اند و خود در عمل، بنده بسيارى از اربابان بى‏مروت دنيا و آلت دست‏برده‏گيريها و برده‏پروريها شدند.و لم يولد-و خود زاييده نشده است.

او پديده‏اى نيست که روزى نبوده و روز ديگرى قدم به جهان هستى نهاده باشد.نه زاييده کسى است و نه زاييده انديشه‏اى يا پندارى و نه زاييده نظامى و طبقه‏اى و شکلى از شکلهاى زندگى بشر.او ارجمندترين و والاترين واقعيتهاست.واقعيتى لا يزال است. همواره بوده و همواره خواهد بود.

و لم يکن له کفوا احد-و او را انباز و همتا و هماوردى نبوده و نيست.

به کسى نمى‏توان همانندش کرد، و کسى را نمى‏توان در طراز و همپايه او دانست. نمى‏توان منطقه نفوذ و قلمرو فرمان او را-که سراسر جهان هستى است-ميان او و کس ديگرى تقسيم کرد.بخشى از جهان يا از صحنه زندگى انسان را از او دانست و بخشى را به کسان ديگر، به خداوندگاران جاندار و بيجان يا به مدعيان الوهيت و قدرت، واگذار نمود.

اين سوره، چنانکه از نامگذارى آن پيداست، به راستى سوره توحيد است.ايده توحيد که در سراسر قرآن و در صدها آيه به لحنها و بيانهاى گوناگون بازگو شده، در اين سوره به صورتى فشرده و با عباراتى ناظر به عقايد خرافى و شرک‏آميز رايج آن روزگار و با صراحتى که نفى کننده هر داعيه الوهيتى مى‏تواند بود، براى آخرين بار ايراد شده است.

اين سوره از سويى به مسلمانان و به همه جهانيان خدايى‏را که از نظر اسلام، شايسته پرستش و ستايش است معرفى مى‏کند:خدايى که يکتا نباشد.خدايى که شبيه او را صدها و هزارها در ميان خلق عالم بتوان يافت‏شايسته ربوبيت و الوهيت نيست. قدرتمندى و قدرتى که براى بودن و ادامه يافتن خود به کمک موجود ديگرى نيازمند باشد، نمى‏تواند و نمى‏بايد بر بشر تحميل شود.آن کس که در برابر خدايان پوشالى و نيازمند و پديد آمده و قابل زوال به کرنش و تعظيم برمى‏خيزد پا بر سر کرامت انسانى خويش مى‏گذارد و خود را و انسانيت را به قهقرا مى‏کشاند.اين جنبه مثبت‏سوره توحيد است که نشانه‏ها و مميزات معبود و خداوندگار انسان را ارائه مى‏دهد و پوشالى بودن خداوندگاران تاريخ را به اثبات مى‏رساند.

و از سوى ديگر به خدا پرستان و پذيرندگان اسلام هشدار مى‏دهد که درباره ذات و صفات خدا خود را به کنجکاويهاى عقلى که شبهه‏خيز و وسوسه‏انگيز است آلوده نسازند. خدا را به کوته‏سخنى-که مدعيان ياوه را از مقام قدس ربوبيت‏بتواند راند-بخوانند و ياد کنند و به جاى غرق شدن در فلسفه بافيها و ذهنيتها، به تعهدهايى که از عقيده به توحيد برمى‏خيزد بينديشند.

بنابر حديثى که از امام على بن الحسين عليه السلام رسيده است، خداى متعال مى‏دانست که در آينده تاريخ، مردمى کنجکاو خواهند آمد و بدين علت‏سوره توحيد و آياتى از سوره حديد-تا آيه عليم بذات الصدور-را نازل ساخت تا حدود مجاز براى بررسى در ذات و صفات خدا را مشخص کند.پس هر که به ماوراى‏اين حدود بپردازد خود را به هلاکت افکنده است. ⁽³⁾

گويا سوره قل هو الله...به نمازگزار مى‏گويد:خدا قدرتى است‏يکتا و والا و برترين، ذاتا مستغنى و بى‏نياز، نزاييده و زاده نشده، بى‏همانند و بى‏همال و، همين و بس. دانايى و بينايى و حکمت و ديگر صفات خداوند تا آنجا که دانستن و شناختن آن براى مسلمان لازم است و در شکل بندى زندگى و عروج روح او مؤثر تواند بود در آيات ديگرى از قرآن باز گفته شده است.بيش از اين در ذات خدا و چگونگى صفات او غور مکن، معرفت‏بيشتر را در عمل به دست‏خواهى آورد.در پى آن مباش که با بحث و تعمق ذهنى به معرفت‏بيشتر دست‏يابى.در پى آن باش که معرفت را از راه ايجاد صفا و روحانيت در باطن روح و از راه عمل کردن به لوازم توحيد کسب کنى.

...و چنين بودند پيامبران و صديقان، بندگان راستين خدا و موحدان صادق و عارف.

،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،

پيش از آنکه به ترجمه ذکر رکوع و سجود بپردازيم، جملاتى را که در رکعتهاى سوم و چهارم نماز، در حال ايستاده بايد تکرار کرد توضيح مى‏دهيم.اين جملات، چهار«ذکر»اند و گوياى چهار حقيقت درباره خداوند:

سبحان الله-پاک و منزه است‏خدا،

و الحمد لله-و ستايش و سپاس مخصوص خداست،

و لا اله الا الله-و معبودى بجز خدا نيست،

و الله اکبر-و خدا بزرگترين است.

دانستن اين چهار خصوصيت در شکل گرفتن يک تلقى درست و کامل از توحيد داراى تاثيرى عميق است.زيرا هر يک از اين چهار خصوصيت‏يک بدنه و يک نما از عقيده توحيد را نشان مى‏دهد.

تکرار اين جملات فقط بدان خاطر نيست که بر معرفت ذهنى انسان و آگاهى و اطلاع او افزوده شود بلکه دانستن صفات و خصوصيات خدا و تکرار ذکر خدا، بزرگترين فايده‏اش بايد اين باشد که در انسان حرکتى و مسئوليتى پديد آورد و وظيفه و تکليفى فراخور آن حقيقتى که بدان معرفت‏يافته بر دوش او بگذارد.

به طور کلى عقايد اسلامى بايد در خارج از ذهن و در صحنه زندگى منشا عمل و حرکت‏باشند، زيرا اين عقايد صرفا از جنبه ذهنى و مجردشان نيست که داراى اعتبارند بلکه بيشتر به اين دليل که ناظر به زندگى انسانها و نقشبند زندگى و عمل فرد و جامعه‏اند، در اسلام معتبر شناخته مى‏شوند.درست است که هر عقيده اسلامى در معنا شناخت‏يک واقعيت است ولى تنها آن عقايدى در اسلام حتمى و لازم الاعتقاد شمرده شده‏اند که در صورت قبول و گرويدن بدان تعهدى براى انسان به وجود آيد و وظيفه و تکليفى جديد بر دوش او نهاده شود.

عقيده به وجود خدا از اين گونه است.اعتقاد به بودن و نبودن خدا، هر کدام، شکلى مخصوص براى زندگى و عمل به وجود مى‏آورد.فردى يا جامعه‏اى که به راستى معتقد به وجود خداست‏به نوعى و شکلى زندگى مى‏کند و فرد و جامعه‏اى که اين حقيقت را منکر است‏به نوع و شکل ديگرى.اگر انسان معتقد شد که او و جهان را قدرتى با اراده و از روى شعور و حکمت آفريده است، ناگزير معتقد مى‏شود که اين آفرينش براى مقصودى و داراى‏«جهت‏»و«غايتى‏»است و مى‏پذيرد که او در رسيدن به اين مقصد و غايت داراى نقشى و متحمل مسئوليتى است.و همين احساس تعهد و مسئوليت است که او را به کار و تلاش و پويش و تحمل بارهاى سنگين وادار مى‏کند و، او از همه، احساس رضايت و خرسندى مى‏کند.

همچنين است عقيده به معاد، نبوت، امامت و...که هرکدام مسئوليتها و تکاليفى را بر دوش معتقد مى‏نهد و مجموعا راه و برنامه و خط مشى کلى زندگى او را مشخص و ممتاز مى‏سازد.

اگر مشاهده مى‏شود که در واقعيت‏خارجى، آنان که خود را معتقد به اين اصول فکرى مى‏دانند با آنان که از آنها بى‏اطلاع و بدانها بى‏اعتقادند، يکسان و يکرنگ زندگى مى‏کنند، اين بر اثر نداشتن آگاهى درست‏يا ريشه‏دار نبودن ايمان و قبول آنان است.

در مواقع حساس و در نقطه عطفهاى زندگى است که صف معتقدان واقعى از مقلدان ناآگاه و فرصت‏طلب جدا مى‏شود.

اکنون با اين نگرش، برمى‏گرديم به مفاد و محتواى اين چهار ذکر:

سبحان الله

خدا پيراسته و پاک است.از داشتن شريک، از ظلم، از مخلوق بودن، از انجام کارى بر خلاف حکمت و مصلحت، از همه نقايص و کمبودها و پليديهايى که در موجودات هست و از همه صفاتى که لازمه مخلوق بودن و«ممکن‏»بودن است.

با گفتن اين جمله و يادآورى اين خصوصيت‏براى خدا نمازگزار مى‏فهمد و به ياد مى‏آورد که در مقابل چه موجودى و چه ذات قابل ستايشى به کرنش و تعظيم برخاسته است.احساس مى‏کند تعظيم و تواضع او در برابر نيکى و کمال مطلق است.آيا کسى از اينکه به پاکى و نيکى و زيبايى مطلق احترام بگذارد احساس حقارت مى‏کند؟نماز اسلام چنين چيزى است.تواضع وتعظيمى است در برابر اقيانوس بيکرانه‏اى از خوبيها و کمالها و جمالها، تعظيمى نيست که انسان را سرشکسته کند و از کرامت و عزت انسانى او بکاهد، ستايشى نيست که آدمى را حقير و خوار سازد.مگر انسان چيزى جز«درک کننده زيبايى و کمال و جوينده آن‏»است؟پس طبيعى است که در برابر کمال مطلق به خاک افتد و ذاتى را که دارنده آن است‏با تمام وجود خود پرستش و ستايش کند.اين پرستيدن و ستودن او را به راه کمال و نيکى و زيبايى مى‏کشاند و حرکت زندگى او را در اين جهت و در اين سو قرار مى‏دهد.

آنان که نماز و عبادت اسلام را مايه خوارى و سرشکستگى انسان دانسته و آن را با ستايش قدرتهاى مادى مقايسه کرده‏اند اين نکته ظريف را نديده و ندانسته‏اند که: ستايش و بزرگداشت نيکى و پاکى، خود از نيرومندترين انگيزه‏هاى نيکى و پاکى است.

و اين نکته‏اى است که ذکر سبحان الله، يادآور پاکى و نزاهت‏خدا، به ما مى‏آموزد.

و الحمد لله

بشر در سراسر تاريخ پر ملال زندگى‏اش همواره به خاطر برخورداريهاى گوناگون، به خاطر گرفتن امتيازهاى کوچک و بزرگ، به خاطر چند روزى بيشتر زيستن و حتى در موارد بسيار، به خاطر نان بخور و نميرش در برابر کسانى که در خلقت‏با او برابر بوده و هيچ مايه اصيلى را از او بيشتر و سرشارتر نداشته‏اند زبان به‏ستايش و سپاس مى‏گشوده و تن و جان خود را تسليم صاحب نعمتان مى‏کرده است.چون نعمت را متعلق به نعمت‏خوارگان مى‏دانسته، در طلب نعمت‏بردگى صاحب نعمت را پذيرا مى‏شده است، بردگى تن يا بردگى روح و فکر را.

به يادآوردن اينکه‏«همه سپاسها و ستايشها از آن خداست‏»مى‏فهماند که نعمتها نيز همه از آن خداست.پس هيچ کس به حقيقت مالک چيزى نيست تا از آن راه بتواند، و حق داشته باشد، کسى را اسير و مطيع و بنده خويش سازد.به روحهاى ضعيف و دلهاى مسحور و چشمهاى فريفته نعمت نيز مى‏آموزد که رحمت و بخشش ناچيز صاحبدولتان و اربابان عالم را به چيزى نگيرند، از آنان ندانند، در برابر آن تن به بردگى ندهند، محروميت از آن را تحمل نکنند و دارنده و محتکر آن را غاصب و متجاوز بدانند.

و لا اله الا الله

اين، شعار اسلام است که يکسره نمودارى است از جهان بينى و ايدئولوژى اين مکتب. در اين شعار يک‏«نفى‏»وجود دارد و يک‏«اثبات‏».

نخست، همه قدرتهاى طاغوتى و غير خدايى را نفى مى‏کند.خود را از يوغ بردگى هر نيروى اهريمنى نجات مى‏دهد.هر دست و بازويى را که به شکلى او را به راهى مى‏کشاند قطع مى‏کند.هر قدرتمندى جز خدا و هر نظامى جز نظام الهى و هر انگيزه‏اى جزانگيزه‏هاى خداپسند را به دور مى‏ريزد و با اين نفى پرشکوه خود را از همه زبونيها و ذلتها و اسارتها و بندها و بندگيها مى‏رهاند.و آن گاه فرمان و اراده خدا را-که فقط در قالب يک‏«نظام الهى‏»يعنى يک جامعه اسلامى به معناى واقعى قابل لمس و قابل پياده شدن است-بر وجود خويش فرمانروا مى‏سازد و بندگى خدا را که با هيچ بندگى ديگرى سازگار نيست مى‏پذيرد.

بندگى خدا يعنى سامان زندگى را طبق فرمان حکيمانه خدا تدارک ديدن و در نظام الهى که خطوط اصلى آن طبق دستور خدا ترسيم شده باشد، زيستن.يا با همه قدرت و تلاش ممکن در جهت ايجاد چنين نظامى و چنان سامانى حرکت کردن.

نظامهاى ديگر، نظامهايى که بر شالوده يک تفکر بشرى بنا شده است، به اين دليل که از جهالت و بى‏اطلاعى و کج‏انديشى و احيانا غرض‏ورزى خالى نيست، نمى‏تواند بشر را کامياب سازد و او را به کمال مطلوب انسانى‏اش برساند.

فقط جامعه و نظام الهى است که چون از حکمت و رحمت‏خدا سرچشمه گرفته و با آگاهى از نيازهاى انسان و از آنچه مى‏تواند برآورنده اين نيازها باشد طرح‏ريزى شده مى‏تواند محيط مساعد و مناسبى باشد براى رشد اين نهالى که نامش‏«انسان‏»است.

دشمن نظامهاى ديگر نيستيم، دلسوز آنهاييم.اين سخن انبيا است و انبياى خدا، پدران دلسوز بشرند.به سازندگان و طراحان خانه‏هايى که بشر مى‏بايد در آن زيست کند، يعنى به‏پديدآورندگان و بانيان نظامهاى اجتماعى، مى‏آموزند و پند مى‏دهند که:بشر جز در نظام الهى و توحيدى کامروا نبوده و نخواهد بود.تاريخ ثابت کرده است و ديده‏ايم و مى‏بينيم که در نظامهاى غير خدايى انسانيت چه مى‏کشد و انسانها چگونه مسخ شده و به چه روزى دچار گشته‏اند.

و الله اکبر

پس از آن نفى‏ها، يک انسان عادى که هنوز با واقعيتهاى جاهلى دست‏به گريبان است، احساس غربت و وحشت مى‏کند و خود را تنها مى‏يابد.او از طرفى در مد نگاه خود همه بنيانهايى را که تا اين لحظه استوار به نظر مى‏رسيد در حال فرو ريختن مشاهده مى‏کند ولى از طرفى جاهليت، به سطبرى يک کوه، خود را به او نشان مى‏دهد و به رخ او مى‏کشد.همان چيزهايى که او آنها را نفى کرده است، بودن خود را به چشم او و در معرض تماشاى او در مى‏آورند و او را به هراس مى‏افکنند.درست در همين لحظه است که او مى‏گويد:الله اکبر-خدا بزرگتر است:از همه چيز، از همه کس، از همه قدرتها و قدرتمنديهايشان و، از آنکه بتوان او را به وصف آورد.طراح سنتها و قانونهاى تکوينى جهان، چه در طبيعت و چه در تاريخ، اوست.پس پيروزى نهايى که در گرو سازگارى با اين قوانين و سنتهاست، تنها در پايبندى به فرمان او ميسر است و بندگان و فرمانبران او تنها جبهه پيروزمند در کشمکش تاريخى بشريت‏اند.

و محمد-صلى الله عليه و آله-اين حقيقت را خوب مى‏دانست و با همه وجودش به آن ايمان داشت و آن را لمس مى‏کرد.از آن رو يک تنه در برابر همه گمراهان مکه، بل در برابر همه جهان، ايستاد.و چنانکه از انسان برجسته‏اى در حد او گمان مى‏رود چندان پايدارى کرد که کاروان گمراه بشر را از دنباله روى ذلتبار قدرتهاى طاغوتى رها ساخت و در مسير فطرى که مسير تکامل است، به راه انداخت.

کسى که در برابر قدرتگونه‏هاى بشرى خود را کوچک و ضعيف و بى‏اراده مى‏يابد، اگر بفهمد و بداند که برترين قدرتها خداست دلش اطمينان و آرامش مى‏يابد و در باطنش نيرويى بيسابقه شعله مى‏کشد، و همين است که او را برترين و نيرومندترين مى‏سازد.

اين بود خلاصه‏اى از مفاد و محتواى چهار جمله‏اى که در رکعتهاى سوم و چهارم نماز در حال ايستاده تکرار مى‏شود.

،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،

پس از سربرداشتن از رکوع، در حالى که آماده تعظيم و کرنشى متواضعانه‏تر است، به خاک مى‏افتد.

جبهه بر خاک نهادن، نشانه بالاترين حد خضوع انسان است، و نمازگزار اين حد نصاب تواضع را شايسته خدا مى‏داند، زيرا کرنش در برابر خدا، کرنش در برابر نيکى و زيبايى مطلق است و آن را در برابر هر کس يا هر چيز غير خدا حرام و ناروا مى‏شمارد، زيرا گوهر انسانيت-که ارزنده‏ترين متاع بازار هستى است-با اين کار فرو مى‏شکند و انسان خوار و پست مى‏شود.

در همان حال که سر بر خاک نهاده و خود را غرق در عظمت‏خدا مى‏بيند، زبانش نيز با اين حالت هماهنگى مى‏کند و با ذکرى که مى‏گويد در حقيقت عمل خويش را تفسير مى‏کند.

سبحان ربى الاعلى و بحمده ⁽¹⁾ -پاک و پيراسته است‏خداوندگار من که برترين است و من ستايشگر اويم.

خداوندگار برترين، خداوندگار پيراسته و پاک، و تنها دربرابر چنين موجودى است که سزاوار است انسان زبان به ستايش بگشايد و جبهه به خاک بسايد.

پس سجده نماز، به خاک افتادن در برابر يک موجود ناقص و ضعيف و بى‏مقدار نيست، همچون به خاک افتادن در برابر بتهاى پوشالى و قدرتهاى پوک.به خاک افتادن در برابر برترين و پاکترين و گرامى‏ترين است.

نمازگزار با اين حرکت عملا فرمانبرى و اطاعت‏خود را از خداى حکيم و بصير اعلام مى‏دارد و پيش از همه اين تسليم و فرمان‏پذيرى را به خود تلقين و يادآورى مى‏کند.و چنانکه دانسته‏ايم، پذيرش همين‏«عبوديت مطلق در برابر خدا»است که قيد و بند عبوديت هر کس و هر چيز ديگر را از آدمى برمى‏دارد و او را از اسارتها و زبونيهايى که بر او تحميل شده است رها مى‏کند.

مهمترين اثرى که بايد از اين دو ذکر، ذکر رکوع و سجود، انتظار داشت آن است که به نمازگزار بياموزد که در برابر کدام موجود بايد تسليم و خاضع و ستايشگر بود و اين به معناى نفى اين همه در برابر هرچه و هرکه جز اوست.و شايد به همين موضوع اشاره مى‏کند حديثى که از قول امام عليه السلام مى‏گويد:«نزديکترين حالات آدمى به خدا، حالت‏سجود است.» ⁽²⁾

^{،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،}

نمازگزار پس از قرائت ⁽¹⁾ به رکوع مى‏رود.يعنى در برابر خدا-موجودى که ماوراى نقطه اوج انديشه انسان در آفاق خصلتهاى نيک و عظمت آفرين است-از سر تعظيم خم مى‏شود.

رکوع نمايشگر و نمودار خضوع انسان است در برابر قدرتى که آن را فراتر از خود مى‏داند، و مسلمان چون خدا را برترين قدرتها مى‏داند در برابر او رکوع مى‏کند.و چون هيچ موجودى جز خدا را برتر و فراتر از انسانيت‏خود نمى‏داند در برابر هيچکس و هيچ چيز ديگر سر خم نمى‏کند.در همان حال که تن خود را در برابر خدا به حالتى خاضعانه درآورده است، زبان را نيز به حمد و ستايش و بيان عظمت او مى‏گشايد.

سبحان ربى العظيم و بحمده ⁽²⁾ -پاک و پيراسته است‏خداوندگار بزرگ من و من او را ستايش مى‏کنم.

اين حرکت که با گفتارى هماهنگ انجام مى‏گيرد به‏نمازگزار و هم به ديگران که اين حالت را از او مى‏بينند، بندگى او را در برابر خدا باز مى‏نمايد و چون بنده خدا، بنده غير خدا نيست آشکارا سرافرازى و آزادى او را از بردگى غير خدا اعلام مى‏کند.

،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،

در رکعت دوم و هم در رکعت آخر همه نمازها، پس از سر برداشتن از دو سجده، نمازگزار همچنان که نشسته است‏سه جمله که هر يک بازگو کننده حقايقى از دين است، بر زبان مى‏راند.اين عمل را که با آن گفتارها همراه است‏«تشهد»مى‏نامند.

در جمله اول، گواهى مى‏دهد به يگانگى خداوندگار جهان:

اشهد ان لا اله الا الله-گواهى مى‏دهم که معبودى جز الله نيست.

و سپس اين حقيقت را بدين‏گونه تاکيد مى‏کند.

وحده-فقط او (خداوندگار جهانيان است)

و آنگاه آن را به زبانى ديگر تکرار مى‏نمايد.

لا شريک له-او را شريکى در الوهيت نيست.

هر آنکس و هر آن چيزى که بشر را به زير يوغ عبوديت‏خود کشيده و او را فرمانبر خود ساخته باشد«اله‏»اوست.هوسها و تمايلات حيوانى، شهوات و آزمنديهاى بشرى، نظامات وقراردادهاى اجتماعى، پديدآورندگان و سردمداران آنها هر يک به نوعى انسان را به خدمت مى‏گيرند و هر يک به شکلى بر او الوهيت مى‏کنند. ⁽¹⁾

لا اله الا الله نفى همه اين فرمانرواييهاست.و تشهد، گواهى دادن نمازگزار ست‏بر اين نفى.يعنى نمازگزار مى‏پذيرد و به گردن مى‏گيرد که تنها خداى يگانه است که بر او حق فرمانروايى و الوهيت دارد و آن همه حق هيچ تحکمى را بر او ندارند.

همين که کسى اين را پذيرفت، خود او نيز حق نخواهد داشت که هيچ موجود ديگرى (انسانى يا حيوانى يا فرشته‏اى و جمادى يا هواها و شهوات نفس خود) را به الوهيت‏بپذيرد و تن به طاعت و عبوديت او دهد.اين سخن بدان معنى نيست که موحد تن به هيچ تعهد اجتماعى نمى‏دهد و هيچ قانون يا حاکمى را نمى‏پذيرد.چه، بسى روشن است که زندگى اجتماعى بنابر ماهيت‏خود ناگزير از تعهدها و فرمانبريهاست.بل بدين معنى است که هيچ تحکمى و هيچ نظامى را که از فرمان خدا نشات نگرفته باشد نمى‏پذيرد و تحمل نمى‏کند.در زندگى فردى و اجتماعى خود گوش‏به فرمان خداست و اى بسا که بنا به فرمان خدا و به مقتضاى شکلى که خدا براى اداره زندگى انسانها تعيين کرده، لازم باشد که از کسانى اطاعت کند و به تعهداتى پايبند باشد.پس فرمانبرى و تعهد، بنابر خصلت ذاتى زندگى جمعى، از زندگى انسان موحد نيز تفکيک ناپذير است، منتها اين فرمانبرى، فرمانبرى از هوسهاى نفس سرکش خود يا از خود کامگيها و خودخواهيهاى آدميانى چون خود او نيست، فرمانبرى از اراده و فرمان خداى بصير و حکيم است.زيرا اوست که مقررات لازم الاجرا و زمامداران واجب الاطاعه را معين مى‏کند و آنان نيز فقط در چهار چوب فرمان او بر بندگان او فرمان مى‏رانند. ⁽²⁾

اين دستور قرآنى ناظر به همين حقيقت است:

اطيعوا لله و اطيعوا الرسول و اولى الامر منکم ⁽³⁾ از خدا و پيامبر و کسانى که در ميان شما (به گزينش و تعيين خدايى) صاحبان فرمان‏اند، فرمان بريد.

و شايد به ملاحظه همين حقيقت و به دنبال آن است که درجمله دوم تشهد، نمازگزار چنين مى‏گويد:

و اشهد ان محمدا عبده و رسوله-و شهادت مى‏دهم که محمد بنده و پيام‏آور اوست.

پذيرش محمد (ص) به عنوان پيام‏آور خدا، در معنا پذيرش نمايندگى و خلافت الهى اوست. يعنى راه خدا در راه محمد جستن و فرمان او را از بنده برگزيده او گرفتن.

بسيارند خداپرستانى که در شناخت راه خداپسند به خطا رفته‏اند.معرفى و پذيرش محمد صلى الله عليه و آله به عنوان پيامبر خدا مشخص کننده و جهت دهنده تلاش و حرکتى است که انسان خداپرست‏بايد در زندگى از خود بروز دهد تا خداپرستى او ادعايى راست‏باشد.

در اين جمله با تکيه بر روى عبوديت محمد، صلى الله عليه و آله، و پيشتر آوردن کلمه‏«عبده‏»از کلمه‏«رسوله‏»گويا خواسته‏اند مهمترين ارزش اسلامى را معرفى کنند و به راستى چنين است.همه فضيلتهاى انسانى خلاصه مى‏شود در بنده واقعى و مخلص خدا بودن و آن کس که در اين ميدان از همه پيشتر است در کفه انسانيت از همه سنگينتر است.

براى کسى که به مفهوم بندگى خدا آشنا باشد اين سخن بى‏نياز از استدلال است.اگر بندگى خدا به معناى خضوع در برابر حکمت و بصيرت و رحمت و نيکويى و زيبايى بى‏پايان و ملازم با آزادى از بندگى نفس و بردگى غير است، کدام ارزش برتر از آن‏مى‏توان يافت؟مگر نه اينکه همه بديها و پستيها و شقاوتها و رذالتها و نامردميها و همه سياهيها و تاريکيها از بردگى انسان در برابر سرکشى‏هاى نفس يا سرکشى و طغيان انسانهاى مدعى زاييده مى‏شود؟و مگر نه اينکه بندگى خدا ريشه هر بندگى ديگر را مى‏سوزاند و نابود مى‏سازد؟

نکته ظريف و دقيقى که در اين دو جمله اول تشهد هست، اين است که:يادآورى توحيد و نبوت ضمن يک گواهى از سوى نمازگزار انجام مى‏شود و او به يگانگى خدا و عبوديت و رسالت محمد صلى الله عليه و آله، «شهادت‏»مى‏دهد.اين شهادت دادن در قيقت‏به معناى قبول همه تعهداتى است که بر پذيرش اين دو عقيده مترتب است.گويا نمازگزار با اين گواهى مى‏خواهد بگويد که من همه تکاليفى را که از اين دو عقيده (توحيد و نبوت) مى‏زايد، به گردن مى‏گيرم.دانستن خشک و خالى، دانستنى که تعهدى به دنبال نداشته باشد، باورى که عملى به بار نياورد، از نظر اسلام داراى ارزش نيست.گواهى دادن به يک حقيقت، به منزله ايستادن بر سر آن و قبول همه تعهدها و عملهايى است که دانستن آن حقيقت‏به بار مى‏آورد.قبول و پذيرشى که از اعتقادى خالص و ايمانى فعال و مثبت و زاينده پديد مى‏آيد.پس تشهد نماز، در حقيقت، تجديد بيعتى است که نمازگزار با خدا و رسول او مى‏کند.

جمله سوم تشهد يک درخواست و دعاست.

اللهم صل على محمد و آل محمد-بار خدايا، درود و رحمت فرست‏بر محمد و خاندان محمد.

محمد و خاندان پاک او (صلوات الله عليهم) نمودارهاى کامل و تمام عيار اين مکتب‏اند.نمازگزار به زبان دعا، اين نمودارها را در ياد خود زنده مى‏کند و با درود بر آنان پيوند روحى خود را با ايشان استوار مى‏سازد.

پيروان هر مکتبى اگر نمودارهاى عينى آن مکتب را در برابر خود نبينند قويا ممکن است راه را عوضى بپيمايند و گمراه شوند.همين ارائه دادن نمودارهاى عينى است که پايدارى مکتبهاى انبيا را در مسير زمان تامين کرده است.تاريخ انديشمندان بسيارى را به ياد دارد که براى تامين زندگى والا و سعادتمندانه انسان طرحها و نقشه‏ها پديد آورده، مدينه‏هاى فاضله ترسيم کرده، و کتابها و نوشته‏ها از خود به جا نهاده‏اند.ولى پيامبران بى‏آنکه به بحث و جدالهاى فيلسوف مابانه بپردازند، طرح خود را در عمل نشان دادند، از خود و از نخستين گرويدگان به خود، انسانهاى طراز نوين ساختند و بر دوش آنان پايه‏هاى نظام مطلوب خود را استوار کردند.و چنين بود که مکتب پيامبران زنده ماند و از طرح نقشه آن انديشمندان و فيلسوفان جز نقشى بر صفحه کتاب باقى نماند.

نمازگزار براى محمد و آل محمد که زبده‏ترين نمودارها و تبلورهاى اين مکتب‏اند، صميمانه دعا مى‏کند.بر آنان که يک عمر به شکل اين مکتب زندگى کرده و انسان طراز اسلام را به تاريخ نشان داده‏اند، درود مى‏فرستد و از خدا براى آنان درخواست‏درود و رحمت مى‏کند و پيوند روحى خود را با آنان که مى‏تواند همچون جاذبه‏اى نيرومند او را به راه خود و به هدفى که در تکاپوى آن بوده‏اند بکشاند مستحکمتر و عميقتر مى‏سازد.

صلوات بر محمد و آل محمد، مجسم کننده چهره افراد زبده و دستچين اسلام است و با مجسم کردن و در منظر آوردن اين چهره‏ها مسلمان مى‏تواند هميشه راهى را که بايد بپيمايد بشناسد و آماده حرکت در آن شود.

،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،،

بدرود نماز، مشتمل بر سه درود (سلام) است.و البته باز همراه ياد خدا و نام او. ⁽¹⁾ پس نماز با نام خدا شروع مى‏شود و با نام خدا پايان مى‏گيرد و ميان اين سرآغاز و پايان نيز يکسره نام خدا و ياد اوست.اگر در جمله و ذکرى از پيامبر يا خاندان او نام برده مى‏شود آن نيز همراه ياد خدا و به صورت استمداد از لطف و رحمت اوست.

جمله اول، درودى است از نمازگزار بر پيامبر خدا و طلب رحمتى از خدا بر آن بنده برگزيده:

السلام عليک ايها النبى و رحمة الله و برکاته-درود بر تو اى پيامبر، و حمت‏خدا و برکات او بر تو باد.

پيامبر، بنيانگذار اسلام يعنى سلسله جنبان تلاش و حرکتى است که اکنون نمازگزار خويشتن را دست‏به کار آن مى‏بيند.غريو توحيد را او برکشيد که با طنين آن جهانى را زير و رو کرد و شالوده زندگى شايسته انسان را براى هميشه زمان ريخت.او بود که خطوط اصلى چهره انسان طراز اسلامى را و جامعه‏اى را که مى‏تواندپرورشگاه چنين انسانى باشد، ترسيم کرد.و اکنون نمازگزار همان شعار را با نماز خود و با درسها و رهنمودهاى ضمنى آن در زندگى و در فضاى زمان خود منعکس مى‏کند و گامى به سوى آن جامعه برين و تکوين آن انسان والا برمى‏دارد.پس بى‏مورد نيست اگر در پايان اين عمل، پيامبر و پيشواى خود را که وى را بدين راه افکنده و در آن راهبرش بوده است، به سلامى ياد کند و با اين زبان حضور خود را در کنار او و در راه او اعلام نمايد.

در جمله دوم، نمازگزار بر خود، بر همسنگرانش و بر همه بندگان شايسته خدا درود مى‏فرستد.

السلام علينا و على عباد الله الصالحين-درود بر ما و بر بندگان شايسته خدا.

و بدين گونه، ياد بندگان شايسته خدا را در ذهن خود بيدار مى‏سازد و وجود و حضور آنان را مايه دلگرمى خود مى‏دارد.

در دنيايى که مظاهر گناه:پستيها و زشتيها، دنائتها و ددمنشيها، ستمها و ستم‏پذيريها، آلودگيها و ناپاکيها همه جا را فراگرفته و همه کس را در خود فرو برده است، در محيطى که به چشم انسان هوشمند و هوشيار همه چيز خبر از افلاس و ورشکستگى انسانيت مى‏دهد و زرق و برقها در نظرش رنگ و جلايى ساختگى بر روى ابتذالها و فرسودگيها مى‏نمايد.در جهانى که داعيه‏هاى حق طلبى و دادگرى نمى‏تواند فضاحت‏خودخواهيها و جاه‏طلبيها را بپوشاند و جاى خالى على و حسين و صادق (عليهم السلام) را باهياهوى عوام‏فريب معاويه و يزيد و منصور پنهان بدارد، و مختصر، در روزگارى که اخلاف شايسته شيطان جاى مردان صالح خدا را گرفته‏اند، آيا مى‏توان به نيکى و صلاح، به چشم يک واقعيت نگريست و بودن آن را انتظار داشت؟ آيا مى‏توان جز گناه و آلودگى، جز ناکامى و حق‏کشى انتظار ديگرى از آدميزادگان داشت؟بايد اعتراف کرد که اگر هم بتوان، به آسانى نمى‏توان.

سلام بر بندگان شايسته خدا، در چنين شرايطى، به مدد دل افسرده و نوميد مى‏شتابد. گويى سروشى است که در دل تاريکيها، خبر از حضور روشنى و سپيدى مى‏دهد.نمازگزار را به وجود ياران و همسنگرانى نويد مى‏بخشد.به او مى‏گويد:تنها نيستى.در دل اين کوير خشک، جوانه‏اى ثمربخش و ديرپاى مى‏توان يافت.همچنان که در هميشه تاريخ، اجتماعات منحرف و تباه، زادگاه اراده‏هاى نيرومند و انسانهاى برجسته‏اى بوده است که در نهايت‏بانيان جهان نو و شالوده ريزان زندگى نوينى گشته‏اند.اکنون نيز طبق سنت‏خدا در تاريخ، همان نيروهاى نور و نيکى‏آفرين در بطن اين جهان تاريک و پليد به تلاش و کوشش‏اند.آرى صالحان، آنان که به گونه‏اى شايسته و سزاوار خدا را عبوديت مى‏کنند و فرمان مى‏برند، در صف روياروى طاغوتيان ايستاده‏اند.

که هستند اين بندگان شايسته و کجايند؟و آيا نبايد از آنان درس آموخت و با آنان گام برداشت؟چرا.هنگامى که نمازگزار خود را در کنار اين شايستگان قرار مى‏دهد و بر خود و بر آنان در يک جمله درود مى‏فرستد (سلام بر ما و بر بندگان شايسته‏خدا) ، پرتويى از غرور و سربلندى و اطمينان بر دل او فرو مى‏تابد.مى‏کوشد به راستى در رديف و در کنار آنان قرار گيرد و از اينکه نتواند پا به پاى آنان گام بردارد احساس شرم مى‏کند و اين به او تعهد و تکليفى تازه مى‏بخشد.

بندگان شايسته چگونه‏اند و شايستگى به چيست؟شايستگى تنها به نماز خواندن نيست، شايسته آن است که از عهده تکاليف سنگين الهى برآيد و چنان عمل کند که نام بنده خدا بر او ناساز و نامتناسب نباشد، درست مثل دانش‏آموز شايسته در يک کلاس درس.

و سرانجام در سومين جمله، نمازگزار خطاب به همين بندگان شايسته (خطاب به فرشتگان ⁽²⁾ يا خطاب به نمازگزاران) مى‏گويد:

السلام عليکم و رحمة الله و برکاته-سلام بر شما و رحمت و برکات خدا بر شما.

و بدين‏گونه بار ديگر، صلاح و شايستگى (يا فرشته‏خويى يا پيوند با ديگر نمازگزاران) را به ياد مى‏آورد و مخاطبان گرامى خود را به دعاى خير ياد مى‏کند و نماز را به پايان مى‏برد.